 Zamek Królewski na Wawelu - renesansowa rezydencja królewska (aż do początku XVII wieku) na Wzgórzu Wawelskim w Krakowie. Obiekt zabytkowy, jeden z elementów kultury i historii Polski.
Średniowiecze
Za najstarszą siedzibę książęcą na Wawelu uważa się budynek z w.XI określony przez kronikarza Galla Anonima jako pallatium in curia regis. Być może mieściła się w nim tzw. sala o dwudziestu czterech słupach, której resztki odkryto w r. 1921 pod północnym skrzydłem obecnego zamku. Palatium to było zbyt skromne, aby dłużej sprostać funkcjom głównej rezydencji władców Polski. Stał się nią dopiero właściwie wzniesiony na przełomie w. XI i XII w północno-wschodnim narożu wzgórza obronny romański zamek, złożony m.in. z budynku mieszkalnego i masywnej wieży, tzw. stołpu. W ciągu następnych dwóch stuleci cały teren Wawelu położony na wschód od przecinającego wzgórze wąwozu został otoczony pierścieniem murów, w obrębie których wznoszono nowe budynki. Zabudowania te stanowiły zamek wyższy; zamek niższy (osada przygrodowa) zajmowała teren wzgórza na zachód od wąwozu. W w. XIV znacznie rozbudował zamek Władysław Łokietek; wygląd jego rezydencji jest dziś trudny do odtworzenia.
Siedziba Łokietka składała się w części z drewnianych jeszcze budowli. Dopiero rozkwit życia dworskiego za czasów Kazimierza Wielkiego pociągną za sobą konieczność rozbudowania zamku na wzór wielkich murowanych rezydencji monarszych w innych krajach Europy. Janko z Czarnkowa, nadworny kronikarz, zanotował, iż król "zamek krakowski ozdobił zdumiewającymi budynkami, wieżami, nadzwyczajnymi sklepieniami i malowidłami". Zamek Kazimierzowski, którego budową kierował zapewne Wacław z Tenczyna, składał się z kilku luźnie związanych ze sobą budowli gotyckich, zgrupowanych wokół nieregularnego dziedzińca. Główną część stanowiło piętrowe skrzydło z mieszkaniami królewskimi i krużgankami od strony dziedzińca. W zachodniej części zamku urządzono kaplicę św. Marii Egipcjanki, przekształcono wnętrze wieży, tzw. Łokietkowej. Z końcem w. XIV, za panowania Jadwigi i Jagiełły, powiększono zamek o pawilon gotycki (nazwany później wieżą Duńską), a część pomieszczeń odnowiono, zatrudniając m.in. ruskich malarzy z Przemyśla. W tym stanie przetrwał zamek do wielkiego pożaru w r. 1499, który zniszczył jego część północno-wschodnią. Kronikarz Marcin Bielski zapisał: "A zniszczyła tę srogą plagę pogańską kometa osiemnaście dni przed pierwszym wtargnięciem tatarskim trwająca, i Kurza Noga, która natenczas zgorzała w piątek prawie przed kwietniową niedzielą". Za kilka lat rezydencję odbudowano w panującym w owych czasach, stylu renesansu.
Wiek XVI
Po pożarze zamku postanowiono przebudować go w duchu panującym w owych czasach humanizmu, a inicjatorami tego przedsięwzięcia byli bracia: król Aleksander i królewicz Zygmunt. Początek budowy renesansowego zamku przypada na rok 1503 lub 1504, kiedy sprowadzony przez Zygmunta architekt Franciszek Florentczyk przystąpił do przebudowy zamku. Z artystą tym współpracowali przybyli z nim muratorzy i lapicydzi, m.in. Jan Włoch, Kacper Simon z Sabinowa, Włoch Ugulino i Jan z Koszyc. Budowlę całego pałacu w oparciu o jednolity program architektoniczny, przystąpiono w r. 1507 po wstąpieniu Zygmunta na tron w r. 1506. Mistrz Franciszek umierając w r. 1516 pozostawił już ukończone dwa skrzydła: zachodnie i północne (w którym dwa lata później odbyło się wesele Zygmunta I i Bony Sforza), jak również rozpoczęto budowę krużganków. W latach 1521-1529 budową skrzydła wschodniego kierował mistrz Benedykt, natomiast od r. 1530 kierownictwo budowy zamku przeją znakomity florentczyk Bartłomiej Berrecci. tak wielkie przedsięwzięcie, jak budowa królewskiej rezydencji, skupiło jeszcze wielu innych artystów i rzemieślników -miejscowych i obcych. W rachunkach budowy wymienieni są m.in.: stolarze -Jerzy z Nysy i Sebastian Tauerbach z Wrocławia, Hans Dürer z Norymbergi (brat słynnego Albrechta), Piotr Dziwak (Wunderlich), Andrzej Jungholicz z Bawarii, Jan Poznańczyk i inni. W r. 1536 zamek już był niemal zupełnie ukończony, niestety w tym samym roku uległ pożarowi, który dotkliwie zniszczył skrzydła: wschodnie i południowe. Odbudowę rozpoczął Berrecci, a po jego śmierci w r. 1537 (zginą z ręki skrytobójcy na rynku krakowskim, obok kamienicy "Pod Baranami") prace kontynuowali: Mikołaj Castiglione(1537-1545) i Mateusz Włoch (1545-1549). Rrenesansowy zamek królewski, imponujący rozmachem założenia, przestrzennością jasno oświetlonych wnętrz i wspaniałością nie znanych dotąd na ziemiach polskich, wywodzących się ze sztuki antycznej form architektonicznych, oddziałał w sposób przełomowy i zadecydował o dalszym rozwoju renesansowej architektury w Polsce. W ślad za królem pójdą bowiem magnaci, wznosząc nowe rezydencje w stylu renesansowym lub przebudowywując gotyckie. W nienaruszonym stanie przetrwał zamek do r. 1595, gdy groźny pożar strawił jego część północną i północno-wschodnią.
Wiek XVII i XVIII
Po pożarze, król Zygmunt III przystąpił niebawem do odbudowy, zatrudniając wzorem swych poprzedników głównie artystów włoskich. Pod kierunkiem Jana Trevana, współdziałającego m.in. z Ambrożym Meazim i Janem Chrzcicielem Petrinim przebudowano częściowo wnętrza, a do północno-wschodniego narożnika dostawiono wieże mieszkalną, zw. wieżą Zygmunta III. Podobną wieżę (zw. Sobieskiego) wzniesiono później, około r. 1620, przy drugim narożniku północnej fasady zamku. Nowe wnętrza uzyskały wystrój architektoniczny utrzymany w duchu wczesnego baroku rzymskiego, z manierystycznymi plafonami i polichromią ścienną pędzla Tomasza Dolabelli oraz krakowianina Kaspra Kurcza. Odnowiony nakładem królewskim zamek wzbudzał znów powszechny zachwyt. jego wspaniałość przetrwała przez cały długi okres panowania Zygmunta III, mimo że król coraz częściej przebywał w rezydencji warszawskiej, gdzie z biegiem czasu przeniósł się z dworem na stałe ([[1609-1611). W połowie w. XVII zamek uległ rabunkowi przez okupującą wzgórze załogę szwedzką. Złym stanem budowli zainteresował się dopiero Jan III, który przeznaczył fundusze na jej restaurację, przeprowadzoną w latach 1689-1692; mianował też malarza Jana Trycjusza konserwatorem obrazów wawelskich. Jednak i tym razem nie było sądzone zamkowi przetrwać w odnowionym stanie. W r. 1702 ponownie opanowali wzgórze Szwedzi, przeznaczając pałac na koszary i szpital wojskowy. Pijani żołnierze zapalili w jednej z komnat ognisko, od którego zajęło się wnętrze a potem niemal cały zamek. ten najgroźniejszy w dziejach Wawelu pożar,trwający cały tydzień, strawił wszystkie wnętrza w skrzydle północnym, większość pomieszczeń skrzydła wschodniego oraz dachy. Zamek, pozbawiony opieki królewskiej, mimo ciągłych prac zabezpieczających, wydobywał się z ruiny powoli. Większych poczynań konserwatorskich dokonano dopiero w latach 1726 -około r. 1730 staraniem bpa Felicjana Konstantego Szaniawskiego, zapewne według planów krakowskiego architekta Kacpra Bażanki, następnie przed koronacją Augusta III w r. 1733. Po ponownych zniszczeniach w okresie [konfederacja barska|konfederacji barskiej]], okazją do gruntowniejszego odnowienia pałacu był przyjazd króla Stanisława Augusta w r. 1787. Prace restauracyjne przeprowadził wtedy jeden z czołowych architektów klasycyzmu w Polsce -Dominik Merlini.
Wiek XIX i XX
Ostatni okres upadku w dziejach zamku rozpoczą się wraz z utratą przez Polskę niepodlgłości i wkroczeniem na Wawel wojsk zaborczych. W związku z przeznaczeniem budowli na koszarywojsk austriackichprzeprowadzono po r 1804 pod kierunkiem inżyniera wojskowego Jana Markla prace adaptacyjne, których wynikiem było m.in.przegrodzenie większych sal ścianami działowymi (przy czym zniszczono kilka ozdobnych stropów), zamurowanie niektórych okien oraz -częściowo- krużganków (ukończone później za czasów Wolnego Miasta Krakowa). Roboty konserwatorskie, które przeprowadzono w późniejszym okresie, głównie w latach 1854-1856, nie tylko przywróciły zamkowi pierwotny stan, lecz narzuciły mu bogatszą szatę; usunięto i zniszczono wiele renesansowych i barokowych elementów architektonicznych. Rola symbolu niezależnej państwowości, którą odgrywał Wawel w okresie niewoli narodowej, skłania Polaków do wykupienia z zamku rąk ausriackich i przywrócenia mu właściwej rangi. Dopiero gdy Sejm Galicyjski ofiarował pałac na rezydencję cesarzowi Franciszkowi Józefowi I w r. 1880, przystapiono w oparciu o plany architektaTomasza Prylińskiego do prac przygotowujących odbudowę. W trakcie opuszczenia wzgórza przez wojsko w latach 1905-1911 rozpoczęto gruntowną restaurację, którą kierowali kolejno architekci: Zygmunt Hendel (1905-1914), Ignacy Sowiński (1914-1916), Adolf Szyszko-Bohusz (1916-1939, 1945-1947), Witold Minkiewicz (1947-1951) i Alfred Majewski od r. 1951, który w latach sześćdziesiątych stulecia ukończył w zasadzie odnowienie zamku. W okresie międzywojennym zamek pełnił równocześnie funkcję rezydencji głowy państwa i muzeumm wnętrz historycznych. Odnowione sale i komnaty zaczęto wypełniać systematycznie gromadzonymi dziełami sztuki, które daly zaczątek obecnym zbiorom. Podczas niemieckiej okupacji, w latach 1940-1943 hitlerowcy dokonali we wnętrzach wiele przeróbek, w związku z ich adaptacją na biura i mieszkania generalnego gubernatora Hansa Franka. Te jek i wszelkie inne architektoniczne naleciałości niezgodne z zabytkowym charakterem zamku, usunięto w okresie powojennym. Żmudne prace konserwatorskie, trwające z górą pół wieku, przywróciły w olbrzymim stopniu dawnej królewskiej rezydencji wygląd z w. XVI i XVII, dostosowując zarazem budowlę do nowych warunków. Po uchwale Krajowej Rady Narodowej z roku 1945, znoszącej funkcję wawelu jako siedziby głowy państwa, wnętrza zostały niemal w całości przeznaczone na ekspozycje Państwowych Zbiorów Sztuki; jedynie w części parteru skrzydła północnego znajduje się oddział Archiwum Państwowe m. Krakowa.
fot. Leif Arne Storset (na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5)
źródło: Wikipedia (na licencji GNU Free Documentation License)
|
Turystyka i atrakcje 
Obsługa firm związana z wejściem i promocją w Internecie od A do Z
